Accesibilidade dixital para educadores

Por que o alumnado con discapacidade necesita un acceso inclusivo.

A tecnoloxía sempre foi un elemento fundamental na innovación docente. A xeneralización do ensino a distancia durante a COVID-19 fixo que se convertese en algo esencial. Por desgraza, esta pandemia deixou á vista e amplificou as moitas desigualdades e inxustizas que afectan os estudantes por cuestións de orixe e clase social, e a principal causa foi a fenda dixital.

Aínda que esta fenda adoita referirse ás desigualdades no acceso a internet e no tipo de dispositivos, para o alumnado con discapacidade entra en xogo outro factor: a accesibilidade dixital.

Igual que un colexio deseñado sen elementos de accesibilidade, como ramplas ou ascensores, impediría que os estudantes con discapacidade se movesen polo edificio, o contido dixital deseñado sen as características de accesibilidade necesarias pode impedirlles implicarse axeitadamente na aprendizaxe.

Por suposto, a aprendizaxe dixitalmente accesible ten que cumprir os principios establecidos polas WCAG, que podes ver na nosa entrada de información básica sobre a accesibilidade web.

En estreita relación co Deseño Universal para a Aprendizaxe, a accesibilidade dixital fala de deseño inclusivo: ofrecer múltiples formas de representar a información e unha gran variedade de maneiras de interactuar co contido. Para os educadores, como creadores e conservadores de contido dixital, incorporar a accesibilidade dixital ás súas ferramentas docentes non só lles permite atender as necesidades do alumnado con adaptacións individualizadas ou necesidades específicas, senón que tamén lles axuda a chegar a todo o alumnado en xeral.

Como experimenta o contido dixital o alumnado con discapacidade?

Deseñar un ensino accesible consiste en entender as diferentes necesidades dos estudantes. Para comprender como lles afecta a accesibilidade dixital a todos eles, é útil considerar a discapacidade como un espectro. Os estudantes poden ter discapacidades permanentes, como a cegueira, ou temporais, como perder as lentes, así como discapacidades situacionais, como non poder ver ben a pantalla do ordenador por un exceso de brillo da iluminación ou da luz solar. A accesibilidade dixital pode beneficiar estudantes de todo este espectro.

Alumnado con discapacidade visual

As imaxes, as cores e os vídeos poden ser ferramentas docentes potentes. Porén, os estudantes con problemas de visión, como a cegueira, a baixa visión ou o daltonismo, necesitan formas alternativas de acceder á información visual.

Estes estudantes poden utilizar diversos produtos de apoio, como lectores de pantalla, que len o contido en voz alta; lupas de pantalla, que amplían o tamaño para velo con máis detalle; impresoras braille; e a personalización de cores para cambiar as cores que se amosan.

A continuación comentamos algunhas consideracións que se poden ter en conta á hora de deseñar e escoller contido dixital que axude o alumnado con discapacidade visual:

• Usar un contraste de cores axeitado. Os estudantes con baixa visión e certos tipos de daltonismo poden ter dificultades para distinguir os diferentes elementos, sobre todo se son de cores semellantes. Ferramentas como o analizador de contraste de cor de Deque (en inglés) poden axudarche a comprobar se o contraste de cores do teu contido cumpre os estándares das WCAG.
• Evitar usar as cores como única fonte de información. Se a información se transmite exclusivamente a través das cores, a mensaxe pode non chegar correctamente aos estudantes con daltonismo ou baixa visión, ademais de ser totalmente inaccesible para os estudantes cegos. Como exemplo, nos cursos de cociña que aparecen xusto debaixo, o vermello pretende indicar dificultade alta, o amarelo dificultade intermedia e o verde, nivel para principiantes. Para un estudante con daltonismo para o verde e o vermello, este código de cores sería indescifrable.

Unha opción mellor para este esquema sería incluír a información tamén en forma de texto, como se pode ver na seguinte táboa, onde cada curso ten unha etiqueta de texto co nivel de dificultade ademais de amosalo coas propias cores. Á parte de axudar os estudantes con dificultades visuais, este cambio fai que o contido sexa máis comprensible para todos os usuarios.

• Comprobar o contido ao ampliar. Os estudantes con baixa visión poden necesitar ampliar o tamaño do contido para ver ben os detalles. Á hora de decidir se usar unha páxina web na clase, é útil comprobar como se ve cunha ampliación do 200 % e do 400 %. Así poderase comprobar se se ve todo o contido e se o texto e as imaxes se ven nítidos e son comprensibles.
• Usar texto alternativo. O significado que se transmite a través das imaxes pode facerse accesible para os estudantes cegos grazas ao texto alternativo. Este texto é simplemente a descrición dunha imaxe, que normalmente non ven os usuarios con visión e que le en voz alta un lector de pantalla. O texto alternativo debería comunicar correctamente o mesmo que esperas que os estudantes con visión entendan dunha imaxe. As imaxes complexas, como os gráficos, poden requirir un texto alternativo longo ou estar dispoñibles noutro formato, como unha táboa de datos.
• Utilizar contido compatible cos lectores de pantalla. O contido ten que estar codificado e organizado para que un lector de pantalla poida lelo en voz alta de forma que teña sentido. Aínda que os estudantes cegos necesitan estes lectores, moitos outros estudantes poden beneficiarse de ter o contido lido en voz alta, como os que están a estudar idiomas, xa que lles vén ben para escoitar a pronuncia. Para comprobar se unha tecnoloxía ou web é accesible para os usuarios de lectores de pantalla, pódese buscar a declaración pública de accesibilidade ou, mellor aínda, usar un mesmo un lector de pantalla: así poderemos experimentar de primeira man o que senten os estudantes que se enfrontan a estas situacións.

Alumnado con discapacidade auditiva

Na clase úsanse habitualmente vídeos, podcasts e debates como ferramentas docentes, pero a menos que o contido sonoro se ofreza nalgún formato alternativo, os estudantes con dificultades auditivas poden perder información importante.

• Asegurarse de que o contido ten subtítulos e transcricións. O contido sonoro pódese facer accesible ofrecéndoo tamén en formato de texto. Nos vídeos, hai que asegurarse de que teñen subtítulos sincronizados que amosen non só os diálogos, senón tamén outros sons importantes. O contido exclusivamente sonoro debe estar dispoñible mediante unha transcrición para ser accesible para os estudantes con problemas auditivos. Tamén hai que ter en conta as sesións de clase en remoto. Ferramentas como Zoom permiten que as sesións sexan máis accesibles para estes estudantes ao ofrecer a opción de activar a transcrición automática en directo durante a sesión.

Alumnado con discapacidade motora

Isto inclúe tanto os estudantes con discapacidades permanentes como os que teñen unha limitación temporal, como un brazo ou unha perna rotos. Poden preferir navegar co teclado, con comandos de voz ou con xestos simplificados nos dispositivos móbiles. Tamén poden optar por tecnoloxías de apoio como un rastrexador ocular ou un dispositivo «sip and puff» (que funciona mediante inspiracións e expiracións de aire).

Para asegurarse de que o contido é accesible para os estudantes con discapacidade motora, un dos aspectos máis importantes é que o contido sexa navegable co teclado. Isto beneficia tanto os usuarios que só usan o teclado como os que usan tecnoloxías de apoio que imitan o funcionamento dun teclado. O contido é apto para teclado se podes entender e interactuar con todo usando unicamente este dispositivo.

Alumnado neurodiverxente

Os educadores saben que cada estudante ten un xeito diferente de procesar o contido. Os estudantes con dislexia, TDAH, dificultades de aprendizaxe e outras diferenzas cognitivas benefícianse especialmente das seguintes consideracións, que, ademais, axudan a todo o alumnado en xeral:

• Escoller contido cunha estrutura clara e coherente. Referímonos a contido con bloques de texto curtos, unha interface de usuario sinxela e instrucións ou indicacións que permitan unha navegación eficaz.
• Evitar demasiadas animacións e obxectos intermitentes. O contido que inclúe vídeos de reprodución automática, carruseis de imaxes que rotan sen parar, obxectos intermitentes ou animacións sen relación coa información principal pode  distraer ou estragar por completo as interaccións que se supón que deben ter os estudantes. Iso sen mencionar que as imaxes e obxectos con luces intermitentes poden provocar crises epilépticas. Como regra xeral, é mellor evitar calquera cousa que escintile moitas veces por segundo. No seu lugar, o mellor é escoller contido que permita pausar e usar as animacións para guiar cara aos obxectivos clave da aprendizaxe.

Facer o ensino máis accesible

Unha vez convencidos de que a accesibilidade dixital é importante para o teu alumnado, como se pode aplicar nunha aula?

• Investigar a accesibilidade do contido e das ferramentas antes de usalos. É imprescindible comprobar unha páxina web nova, unha aplicación móbil ou unha ferramenta. Para iso, temos que buscar, por exemplo, a declaración de accesibilidade ou se teñen un modelo voluntario de accesibilidade de produtos (VPAT, polas súas siglas en inglés). Tamén hai ferramentas que analizan unha páxina de forma automática en busca de problemas de accesibilidade para ter unha visión rápida da accesibilidade dun recurso.
• Instar o departamento de informática a que solicite VPAT nos novos produtos de software que adquira. Deste xeito, asegurámonos de que a nova tecnoloxía implantada sexa accesible e, ademais, impulsamos as empresas que crean ferramentas educativas a desenvolver produtos accesibles.
• Comprobar a accesibilidade do contido creado por un mesmo. Os educadores crean recursos educativos constantemente. Formarse e informarse ben sobre como facer estes recursos o máis accesibles posible é imprescindible.
• Correr a voz. Na era da aprendizaxe dixital, o acceso dixital é un problema na educación actual. É imprescindible que todos os estudantes teñan acceso ao abundante contido dispoñible en internet. Debater e conversar sobre isto con estudantes e colegas de profesión pode converter a accesibilidade nun movemento de masas.

Iris García García