Zer dislexia mota daude?

Irakurtzea oso trebetasun garrantzitsua da, eta haurrek behar dute inguruko mundura egokitzeko. Hala ere, dislexia duten haurrek arazoak dituzte trebetasun hori eskuratzeko: adibidez, zailtasunak dituzte hitz baten zatiak identifikatzeko, idaztean batzuetan letra batzuen ordena aldatzen dute, eta gehiago kostatzen zaie testu bat irakurtzea. Ziur aski entzun izan duzu dislexiaz hitz egiten, edo ikasgelan izan duzu ikaskideren bat ikaskuntza-arazo honekin.

Garrantzitsua da azpimarratzea nola eragiten dion web irisgarritasunak dislexiari; horri buruz gehiago jakin nahi baduzu, bisitatu gai horri eskainitako gure artikulua: 'Web irisgarritasuna eta dislexia'.

Jarraian, dislexiaren azterketa sakona egingo dut, zer mota dauden eta arazo hau duten haurrei nola lagundu azalduz.

Puntu hauek landuko ditugu:

• Zer da dislexia?
• Zenbaterainokoa da dislexia ohikoa?
• Dislexia motak
• Larritasun-mailak
• Nola identifikatu dislexia
• Zer egin haur batek dislexia duela uste baduzu
• Nola irakatsi dislexia duen haur bati

Zer da dislexia?

Dislexia jatorri neurobiologikoko ikaskuntza-arazo espezifiko bat da; hau da, garunean dagoen arazo bat da, eta garunak jasotzen ari den informazioa ondo ez ulertzean datza.

Dislexia duten pertsonek arazoak dituzte hitzak zehaztasunez eta/edo arintasunez ezagutzeko, baita letraz letra esateko ere. Hitzak ezagutzeko zailtasunak defizit fonologiko batekin lotuta egon ohi dira (pertsonak arazoak izan ohi ditu hitzak ahoskatzeko, eta ordena aldatu ohi du). Normalean, dislexia duten ikasleek arazoak dituzte irakurtzen ari direna ulertzeko, baita hiztegiarekin ere, hitz berriak ikastean.

Beste modu batera esanda, dislexia duen pertsona batek beste batzuek baino mantsoago irakurriko du, letrak eta soinuak ezagutzeko arazoak dituelako. Garuneko arazo horren ondorioa da, eta ez dago lotuta pertsonaren adimenarekin edo jaso duen irakaskuntzaren gabeziarekin. Bestalde, dislexia EZ da:

• Letrak alderantziz ikustea
• Ikusmen-arazo bat
• Adinarekin gainditzen den zerbait
• Garapen-atzerapen bat
• Alferkeria edo motibazio falta

Zenbaterainokoa da dislexia ohikoa?

Dislexia nahiko ohikoa da; izan ere, jende gehienak entzun du haren berri edo ezagutzen ditu dislexia duten pertsonak. Cleveland klinikaren arabera, dislexiak munduko biztanleen % 7ri eragiten dio, sexua edo arraza edozein dela ere.

Zenbat dislexia mota daude?

Aditu batzuek uste dute dislexia mota desberdinak daudela; beste batzuek, berriz, mota guztiak talde bakar batean daudela, eta horrek nolabaiteko desadostasuna sortzen du haien artean.

Dislexia motak honela banatzen dira:

Dislexia fonologikoa

Dislexia duten pertsona gehienek arazoak dituzte hitzak soinutan banatzeko. Trebetasun horrek eragina du haurrek ikusten dituzten hitzak ahoskatzeko gaitasunean, baita hitzak soinuen bidez letraz letra esateko gaitasunean ere.

Azaleko dislexia

Dislexia mota honetan, ikasleek arazoak izan ohi dituzte idazten diren moduan ahoskatzen ez diren hitzekin. Dislexia mota hau arazo handiagoa izan daiteke dislexia duen pertsona ingelesa bezalako hizkuntzak ikasten saiatzen denean, hitz gehienak modu batera idazten baitira, baina beste modu batera ahoskatu. Mota honetako dislexia duten pertsonek arazoak dituzte hitzak begi-kolpe batean ezagutzeko ere. Horrek ez du esan nahi hitza ondo ikusten ez dutenik, baizik eta garunak ez dituela letrak ondo prozesatzen; horrela, irakurtzeko abiadura murrizten da, eta ez dute hain ondo ulertuko esanahia edo transmititu nahi dena.

Ikusmen-dislexia

Ikusmen-dislexia lotuta dago dislexia dutenek orrian ikusten dutena ulertzeko arazoarekin. Ikasle batek mota honetako dislexia duenean, garunak ez du jasotzen begiek ikusten duten irudi osoa; beraz, baliteke ikasleek irakurketa eta ortografia ez menderatzea, hitz batzuk (oharkabean) irakurtzen ez badituzte, garunak prozesatzen ez dituelako.

Izendatze automatiko azkarreko dislexia

Izendatze automatiko azkarreko dislexiak (ingelesez RAN) esan nahi du pertsona batek arazoak dituela letrak eta zenbakiak azkar ezagutzeko. Hori garrantzitsua da, letrak azkar ezagutzea baita funtsezko trebetasunetako bat haur bat irakurtzen hasten denean. Izendatze automatiko azkarreko dislexia duten pertsonek arazoak dituzte letrak prozesatzeko, eta mantso irakurtzen dute.

Defizit bikoitzeko dislexia

Pertsona batek bi dislexia mota batera dituenean, defizit bikoitzeko dislexia du. Maizen batera agertzen diren biak dislexia fonologikoa eta izendatze azkarreko defizita dira.

Larritasun-mailak

Dislexiak hiru larritasun-maila ditu:

• Txikia edo arina: Dislexia txikia edo arina duten ikasleek arazoak dituzte irakurtzeko, baina gaindi ditzakete egokitzapenekin eta laguntzarekin.
• Ertaina: Dislexia ertaina duten ikasleek esku-hartze espezializatuak behar dituzte; hau da, ikasle horiei lagundu behar dieten pertsonek jakin behar dute zer dislexia mota duten eta zein diren hobetzeko metodorik onenak. Ikasle horiek egokitzapenak ere behar dituzte.
• Larria: Dislexia larria duten ikasleek arazoak izaten jarraitzen dute, baita esku-hartzeak, egokitzapenak eta beste tratamendu batzuk jaso ondoren ere.

Nola identifikatu dislexia

Haur batengan dislexia identifika dezakegu idazteko moduagatik, gogoratzeko arazoengatik, hitz errazak letraz letra esateko, liburu bateko edo lanetako enuntziatuak kopiatzeko eta jarraibideak betetzeko zailtasunengatik. Ezaugarri horietakoren bat duen edozein haurrek izan dezake dislexia. Irakurtzen ikasteko zailtasunak dituztenez, baliteke gaizki portatzea, oso frustratuta daudelako.

Dislexia ezkutatzen al da zure ikasgelan? Baliteke ikusten duzula ikasle batek irakurketa-saioetan irakurtzea saihesten duela, edo kosta egiten zaiola ozen irakurtzea, saiatzen denean ere. Horregatik, dislexia identifikatzeko beste modu batzuk ere badaude, hala nola:

• Errimak egiteko arazoak.
• Kosta egiten zaie letren izenak ikastea.
• Kosta egiten zaie hitz errazak letraz letra esatea.
• Kosta egiten zaie antzeko forma duten letrak bereiztea (d/b, p/q).
• Kosta egiten zaie hitz berriak ahoskatzea.
• Hitz bateko soinuak nahasten dituzte.
• Kosta egiten zaie soinuak letrekin edo hitz-zatiekin lotzea.

Aurreko sintometako bat ikusten baduzu, tratamendua behar duen arazo bat izan daiteke. Haurra hezkuntza-errefortzu gehiagorekin hobetzen ez dela ikusten baduzu (etxean edo ozen irakurtzea, kaligrafia, etab.), agian ikaslea aztertzeko unea da, dislexia duen ala ez jakiteko.

Zer egin haur batek dislexia duela uste baduzu

Haur batek dislexia duela uste baduzu, hitz egin pedagogo batekin edo hezkuntza bereziko irakaslearekin. Haiek esku-hartzeak egin ditzakete haurrarekin (haur horien irakaskuntza errazteko materialen egokitzapenak), eta ebaluazio bat egin aurretik irakurketa lantzeko prozesuari buruzko informazio gehiago eman. Aita edo ama bazara eta dislexiak kezkatzen bazaitu, zure seme-alabaren eskolako hezkuntza bereziko taldearekin hitz egin dezakezu, bideratze-bilera bat egiteko eta haurrak dislexia duen ala ez ziurtatzeko. Ikastetxeak, hezkuntza bereziko irakasleak, irakasleek eta haurraren gurasoek esaten dutenean oinarrituta, ebaluazio psikologiko osoa eska dezake. Hala ere, jakin behar duzu eskolek egindako ebaluazio askok ikaskuntza-arazo bat aurki dezaketela, baina ez zehazki dislexia. Baliteke kanpoko ebaluazio bat eskatu behar izatea dislexiaren diagnostiko ofiziala lortzeko. Dislexiaren ebaluazioak kontuan hartu behar ditu:

• Hitzen ezagutza
• Ahozko hizkuntza
• Irakurtzeko abiadura, eta haurrak irakurtzen ari dena ulertzen duen
• Ortografia
• Hiztegia

Hala ere, ebaluazioa ez da historial bat egitea soilik. Psikologo batek ikaslearen irakurketari buruzko informazioa emango du, baita ikaskideekin alderatuta nola egin duen ere. Ondoren, psikologoak emaitzetan ereduak bilatuko ditu, haurraren defizita dislexiaren ondorioz den ikusteko.

Haur batek dislexia duela uste baduzu, joan espezialista batengana ahalik eta lasterren, esku-hartzeak eta irakaskuntza espezializatua lehenbailehen jaso ditzan.

Nola irakatsi dislexia duen haur bati

Dislexiak hitzen irakurketan eta arintasunean eragiten du. Horrek esan nahi du dislexia duten ikasleak onak izan daitezkeela irakurketaren beste arlo garrantzitsu batzuetan (olerkiak idazten, adibidez), nahiz eta laguntza behar duten fonetikarekin, hitzen irakurketarekin eta arintasunarekin. Beraz, dislexia duten ikasleek irakurtzen ikas dezakete, eta irakurketaz, ipuinez eta ikerketaz goza dezakete. Garrantzitsuena da haientzat irakurketa errazagoa egingo duten tresnak, teknikak eta egokitzapenak aurkitzea.

Dislexia duten ikasleekin erabiltzeko teknika batzuk:

Ikuspegi multisentsorialak

Ikuspegi multisentsorialek jarduera bisualak, entzumenezkoak, kinestesikoak (mugimenduzkoak) eta ukimenezkoak hartzen dituzte barne, ikasi nahi diren trebetasunen ikaskuntza eta memoria hobetzeko. Horrela, ukimenezko estimulu batek (mahaia jotzea, adibidez) lagun diezaieke ikasleei letra edo hitz baten soinua gogoratzen, ukimenezko estimulurik gabe ezagutzeko gai izan arte.

Egokitzapenak eskaintzea

Egokitzapenak dislexia duten ikasleentzat ikaskuntza errazagoa izan dadin erabiltzen dira. Egokitzapen erabilgarrienak hauek izan daitezke:

• Audioliburuak edo ozen irakurritako testuak ematea
• Idatzizko jarraibideak argitzea
• Jarraibideen zati garrantzitsuak azpimarratzea edo nabarmentzea
• Ohar gidatuak ematea
• Inprimatutako oharrak
• Testuko informazio garrantzitsua nabarmentzea edo azpimarratzea
• Ikasleei testua ahots bihurtzeko programak erabiltzen uztea idazteko
• Zereginak amaitzeko denbora gehigarria ematea

Animatzea

Irakurtzen ikastea eta gero eskolan egun osoan, egunero, irakurtzea arazo handia da dislexia duten ikasleentzat. Animatu ikasleak ondo egin dutenagatik, beren egokitzapenak erabiltzeagatik eta egunero ondo egiten dutenagatik.

Laburpena

Artikulu hau laburbilduz, ikus dezakegu dislexia lehen begiratuan dirudiena baino askoz ohikoagoa dela, munduko biztanleen % 13-14ri eragiten baitio. Ehuneko hain handia kontuan hartuta, uste dut oso beharrezkoa dela leku publikoak egokitzea, hala nola eskolak, institutuak edo unibertsitateak, pertsona horiek lanpostu hobea eta ikasketa kualifikatuagoak lortzeko aukerak handitzeko.

Ceferino Salazar Lopez