Irisgarritasun digitala hezitzaileentzat

Zergatik behar duten desgaitasuna duten ikasleek sarbide inklusiboa.

Teknologia beti izan da funtsezko elementua irakaskuntzaren berrikuntzan. COVID-19aren garaian urrutiko irakaskuntza orokortu zenean, ezinbesteko bihurtu zen. Zoritxarrez, pandemiak agerian utzi eta areagotu egin zituen ikasleei arraza eta gizarte-klase kontuetan eragiten dieten desberdintasun eta bidegabekeria ugari, eta arrakala digitala izan zen kausa nagusia.

Arrakala hori askotan Internetera sartzeko eta gailu motetako desberdintasunei buruzkoa bada ere, desgaitasuna duten ikasleentzat beste faktore bat sartzen da jokoan: irisgarritasun digitala.

Irisgarritasun-elementurik gabe diseinatutako ikastetxe batek, arrapalarik edo igogailurik gabe, desgaitasuna duten ikasleei eraikinean mugitzea eragotziko liekeen bezala, beharrezko irisgarritasun-ezaugarririk gabe diseinatutako eduki digitalak ikasle horiei ikaskuntzan behar bezala parte hartzea eragotz diezaieke.

Jakina, digitalki irisgarria den ikaskuntzak WCAG jarraibideek ezarritako printzipioak bete behar ditu; web irisgarritasunari buruzko oinarrizko informazioa duen gure sarreran ikus ditzakezu.

Irakaskuntzarako Diseinu Unibertsalarekin estu lotuta, irisgarritasun digitalak diseinu inklusiboaz hitz egiten du: informazioa irudikatzeko modu ugari eta edukiarekin elkarreragiteko bide asko eskaintzen ditu. Hezitzaileentzat, eduki digitalaren sortzaile eta zaintzaile diren aldetik, beren irakaskuntza-tresnei irisgarritasun digitala gehitzeak, irakaskuntza-programa indibidualizatuetako edo berezietako ikasleen beharrei erantzuteaz gain, ikasle guztiengana iristen ere laguntzen die.

Nola bizi dute eduki digitala desgaitasuna duten ikasleek?

Irakaskuntza irisgarria diseinatzea ikasleen behar desberdinak ulertzea da. Irisgarritasun digitalak guztiei nola eragiten dien ulertzeko, desgaitasuna espektro bat bezala ulertzea lagungarria da. Ikasleek desgaitasun iraunkorrak izan ditzakete, itsutasuna adibidez, edo aldi baterakoak, betaurrekoak galtzea bezala, baita egoerazko desgaitasunak ere, hala nola argiztapenaren edo eguzki-argiaren distira handiegia dela-eta ordenagailuaren pantaila ondo ezin ikustea. Irisgarritasun digitalak espektro osoko ikasleei egin diezaieke mesede.

Ikusmen-desgaitasuna duten ikasleak

Irudiak, koloreak eta bideoak irakaskuntzarako tresna indartsuak izan daitezke. Hala ere, ikusmen-arazoak dituzten ikasleentzat, hala nola itsutasuna, ikusmen gutxi edo daltonismoa dutenentzat, informazio bisualera sartzeko beste modu batzuk behar dira.

Ikasle horiek hainbat laguntza-gailu erabil ditzakete: pantaila-irakurgailuak, edukia ozen irakurtzen dutenak; pantaila-luparak, tamaina handitzen dutenak xehetasun gehiagorekin ikusteko; braille-inprimagailuak; eta koloreak pertsonalizatzeko aukerak, erakutsitako koloreen diseinua aldatzeko.

Jarraian, ikusmen-desgaitasuna duten ikasleei lagunduko dien eduki digitala diseinatzean eta aukeratzean kontuan har daitezkeen alderdi batzuk aipatuko ditugu:

• Kolore-kontraste egokia erabiltzea. Ikusmen gutxi duten ikasleek eta daltonismo mota batzuk dituztenek zailtasunak izan ditzakete elementuak bereizteko, batez ere antzeko kolorekoak badira. Dequeren Kolore-kontrastearen Analizatzailea (ingelesez) bezalako tresnek lagun diezazukete zure edukiaren kolore-kontrasteak WCAG estandarrak betetzen dituen egiaztatzen.
• Koloreak berez informazio gisa ez erabiltzea. Informazioa koloreen bidez soilik transmititzen bada, baliteke mezua ez iristea behar bezala daltonismoa edo ikusmen gutxi duten ikasleengana, eta guztiz irisgaitza izango da ikasle itsuentzat. Adibide gisa, jarraian zerrendatutako sukaldaritza-ikastaroetan, gorriak zailtasun handia adierazi nahi du, horiak tarteko zailtasuna eta berdeak hasiberrientzako maila. Berdea eta gorria bereizteko daltonismoa duen ikasle batentzat, kolore-kode hori ezin izango litzateke deszifratu.

Eskema honetarako aukera hobea izango litzateke informazioa testu moduan ere sartzea, hurrengo taulan ikus daitekeen bezala: ikastaro bakoitzak zailtasun-mailari buruzko testu-etiketa bat du, koloreekin erakusteaz gain. Ikusmen-zailtasunak dituzten ikasleei laguntzeaz gain, aldaketa honek edukia ulergarriagoa egiten du erabiltzaile guztientzat.

• Edukia handitzean egiaztatzea. Ikusmen gutxi duten ikasleek edukiaren tamaina handitu behar izan dezakete xehetasunak ondo ikusteko. Klaserako web orri bat erabili ala ez erabakitzean, lagungarria da egiaztatzea nola ikusten den % 200eko eta % 400eko handitzearekin. Horrela, eduki guztia ikusten den eta testua eta irudiak garbi eta ulergarri ikusten diren egiaztatu ahal izango da.
• Testu alternatiboa erabiltzea. Irudien bidez adierazitako esanahia ikasle itsuentzat irisgarri egin daiteke testu alternatiboari esker. Testu hori irudi baten deskribapena besterik ez da, normalean ikusten duten erabiltzaileentzat ikusezina, eta pantaila-irakurgailu batek ozen irakurriko du. Testu alternatiboak behar bezala komunikatu beharko luke ikusten duten ikasleek irudi batetik ulertzea espero duzun gauza bera. Irudi konplexuek, grafikoek adibidez, testu alternatibo luzea behar izan dezakete, edo beste formatu batean eskuragarri egon, datu-taula batean adibidez.
• Pantaila-irakurgailuekin bateragarria den edukia erabiltzea. Edukiak kodetuta eta antolatuta egon behar du pantaila-irakurgailu batek zentzuzko moduan ozen irakur dezan. Ikasle itsuek irakurgailu horiek erabili behar dituzten bitartean, beste ikasle askok ere onura atera diezaiokete edukia ozen irakurtzeko aukerari, adibidez hizkuntzak ikasten ari direnek, ahoskera entzuteko ondo datorkielako. Teknologia edo web bat pantaila-irakurgailuen erabiltzaileentzat irisgarria den egiaztatzeko, hala adierazten duen irisgarritasun-adierazpen publikoa bila daiteke edo, are hobeto, norberak pantaila-irakurgailu bat erabil dezake; horrela, egoera horiei aurre egiten dieten ikasleen sentsazioak lehen eskutik bizi ahal izango ditugu.

Entzumen-desgaitasuna duten ikasleak

Klasean ohikoa da bideoak, podcastak eta eztabaidak irakaskuntza-tresna gisa erabiltzea, baina entzunezko edukia formatu alternatiboren batean erakusten ez bada, entzumen-zailtasunak dituzten ikasleek informazio garrantzitsua gal dezakete.

• Edukiak azpitituluak eta transkripzioak dituela ziurtatzea. Entzunezko edukia irisgarri egin daiteke testu-formatuan ere eskainiz. Bideoen kasuan, ziurtatu behar da azpititulu sinkronizatuak dituztela, elkarrizketak ez ezik beste soinu garrantzitsu batzuk ere erakusten dituztenak. Entzunezko eduki hutsa transkripzio baten bidez eskuragarri egon behar da entzumen-arazoak dituzten ikasleentzat irisgarria izan dadin. Urrutiko klase-saioak ere kontuan hartu behar dira. Zoom bezalako tresnek saioak irisgarriagoak egiten dituzte ikasle horientzat, saioan zehar zuzeneko transkripzio automatikoa aktibatzeko aukera eskaintzen baitute.

Desgaitasun motorrak dituzten ikasleak

Hor sartzen dira desgaitasun iraunkorrak dituzten ikasleak eta aldi baterako muga bat dutenak, hala nola beso edo hanka hautsi bat. Baliteke nahiago izatea teklatuarekin, ahots-aginduekin edo gailu mugikorretako keinu sinplifikatuekin nabigatzea. Laguntza-teknologiak ere aukera ditzakete, hala nola begien jarraipena egiten duen gailu bat edo «sip and puff» gailu bat (airea arnastuz eta botaz funtzionatzen du).

Edukia desgaitasun motorrak dituzten ikasleentzat irisgarria dela ziurtatzeko, kontuan hartu beharreko alderdirik garrantzitsuenetako bat da edukia teklatuaren bidez nabiga daitekeela. Horrek mesede egiten die teklatua soilik erabiltzen dutenei eta teklatuaren funtzionamendua imitatzen duten laguntza-teknologiak erabiltzen dituztenei. Edukia teklatuarekin erabiltzeko egokia da dena ulertu eta dena erabil badezakezu gailu hori bakarrik erabiliz.

Ikasle neurodibergenteak

Hezitzaileek badakite ikasle bakoitzak edukia prozesatzeko modu desberdina duela. Dislexia, arreta-gabeziaren eta hiperaktibitatearen nahastea (AGHN), ikaskuntza-zailtasunak eta beste desberdintasun kognitibo batzuk dituzten ikasleek bereziki ateratzen diete onura alderdi hauei, eta, gainera, ikasle guztiei laguntzen diete oro har:

• Egitura argia eta koherentea duen edukia aukeratzea. Testu-bloke laburrak, erabiltzaile-interfaze erraza eta nabigazio eraginkorra eskaintzeko jarraibideak edo argibideak dituen edukiaz ari gara.
• Animazio eta objektu keinukari gehiegi saihestea. Automatikoki erreproduzitzen diren bideoak, etengabe biratzen duten irudi-karruselak, objektu keinukariak edo informazio nagusiarekin zerikusirik ez duten animazioak dituen edukiak  arreta galarazi dezake edo ikasleek izan beharko lituzketen elkarreraginak guztiz hondatu. Horrez gain, argi keinukariak dituzten irudiek eta objektuek epilepsia-krisiak eragin ditzakete. Oinarrizko arau orokor gisa, hobe da segundoko askotan keinu egiten duen edozer saihestea. Horren ordez, onena da pausatzeko aukera ematen duen edukia aukeratzea eta animazioak ikaskuntzaren helburu nagusiak gidatzeko erabiltzea.

Irakaskuntza irisgarriagoa egitea

Irisgarritasun digitala zure ikasleentzat garrantzitsua dela sinetsita, nola aplika daiteke ikasgela batean?

• Edukiaren eta tresnen irisgarritasuna ikertzea erabili aurretik. Ezinbestekoa da web orri, aplikazio mugikor edo tresna berri bat egiaztatzea. Horretarako, adibidez, irisgarritasun-adierazpena bilatu behar dugu, edo produktuen irisgarritasunerako txantiloi boluntario bat (VPAT, ingelesezko siglen arabera) duten. Badira orri bat automatikoki eskaneatzen duten tresnak ere, irisgarritasun-arazoen bila, baliabide baten irisgarritasunari begirada azkar bat emateko.
• Informatika-sailari eskatzea erosten dituen software-produktu berrietan VPATak eska ditzala. Horrela, ezarritako teknologia berria irisgarria dela ziurtatzen dugu, eta, gainera, irakaskuntza-tresnak sortzen dituzten enpresengan eragina izango du, produktu irisgarriak gara ditzaten.
• Norberak sortutako edukiaren irisgarritasuna egiaztatzea. Hezitzaileek etengabe sortzen dituzte hezkuntza-baliabideak. Ezinbestekoa da baliabide horiek ahalik eta irisgarrienak nola egin behar bezala prestatzea eta informatzea.
• Hitza zabaltzea. Ikaskuntza digitalaren garaian, sarbide digitala gaur egungo hezkuntzaren arazo bat da. Ezinbestekoa da ikasle guztiek Interneten eskura duten eduki ugarira sarbidea izatea. Gai horri buruz ikasleekin eta lankideekin eztabaidak eta elkarrizketak izateak irisgarritasuna mugimendu jendetsu bihur dezake.

Iris García García

Testuak idaztea, egiaztatzea eta itzultzea tresna hauen bidez, bulego eta informazio teknologian dituzten oinarrizko ezagutza onak ditut. Hiru espezialitate horiek erakusten dizkidanak, ikasbidea etengabean egoteko aukera ematen didate, hizkuntza etengabean garatzen jarraitzen baita, eta hori ederki bat da.